Od cystersów do Długosza – początki karpia w Polsce

Połów karpia

Choć dziś kojarzymy go przede wszystkim z Wigilią, karp ma w Polsce historię znacznie dłuższą i bogatszą niż jedno świąteczne danie. Jego dzieje splatają się z rozwojem gospodarki, przemianami technologicznymi, a nawet ambicjami możnowładców. To jedna z najstarszych i najbardziej charakterystycznych ryb naszej kultury.

Karp pojawił się w Europie już w XII wieku. Św. Hildegarda z Bingen opisywała go jako lekarstwo, a Albertus Magnus wspominał o stawach rybnych, w których hodowano tę wszechstronną rybę. Na ziemie polskie karp trafił najpewniej w tym samym czasie – dzięki zakonom, zwłaszcza cystersom, znanym z mistrzostwa w gospodarce wodnej.

Najstarsza pewna wzmianka o karpiu w Polsce pochodzi z 1466 roku od Jana Długosza, choć źródła krzyżackie sugerują jego obecność już w 1399 roku. Od tego momentu karp stał się częścią polskiej gospodarki, krajobrazu i kuchni.

XIII–XVII wiek: złoty wiek stawów

Okres od połowy XIII do XVII wieku to rozkwit polskiej akwakultury. Wtedy powstały pierwsze europejskie traktaty rybackie – m.in. dzieło Dubrawskiego (1547) oraz podręcznik Olbrychta Strumieńskiego (1573), nazywany wręcz „biblią hodowców”.

Śląsk był jednym z najważniejszych ośrodków rybactwa w Europie. Magnaci zakładali stawy gigantycznych rozmiarów – Stary, Kaliski, Grabownica – które pełniły zarówno funkcję gospodarczą, jak i reprezentacyjną. Budowa wielkiego stawu była dowodem potęgi rodu niczym pałac czy zbrojownia a część z tych średniowiecznych stawów działa do dziś.

XVII–XIX wiek: kryzys i zapomnienie

Od połowy XVII wieku zaczyna się czas upadku. Hodowla karpia stawała się nieopłacalna, a tysiące stawów w Europie – w tym w Polsce – zamieniano na pola uprawne, szczególnie pszenicy. Mimo to wiedza nie zginęła całkowicie. W 1780 roku ukazał się podręcznik ks. Krzysztofa Kluka – cenne świadectwo ówczesnej sztuki rybackiej.

1868–1939: narodziny nowoczesnej hodowli

Prawdziwy renesans zaczął się w drugiej połowie XIX wieku. Tomasz Dubisz, praktyk znad Dunaju, wprowadził w 1869 roku rewolucyjny system przesadkowania narybku. Skrócił on cykl produkcyjny karpia z 4–5 lat do zaledwie 2–3, co błyskawicznie zwiększyło wydajność.

To także czas intensywnej selekcji odmian – kontynuowanej przez Gascha, Naimskiego, Morcinka i rodzinę Rudzińskich. Nowe linie karpia były większe, bardziej odporne i rosły szybciej.

W dwudziestoleciu międzywojennym nastąpił kolejny boom. Powierzchnia stawów wzrosła z 37,6 do niemal 89 tys. hektarów. Polska stała się największym producentem karpia w Europie, odpowiadając za około 30% kontynentalnej produkcji. Nasze ryby trafiały aż do Ameryki, Australii i Izraela.

Stawy hodowlane

Po II wojnie światowej – odbudowa i karp jako dobro strategiczne

Po 1945 roku zmiana granic odcięła Polskę od wielu dawnych, żyznych stawów. Zniknęło ponad 22 tysiące hektarów powierzchni wodnej, ale produkcja wciąż była znacząca.

W zniszczonym kraju karp stał się rybą strategiczną: tanią, prostą w hodowli i możliwą do masowego dostarczenia wszystkim mieszkańcom. Był dostępny lokalnie, w odróżnieniu od ryb morskich, których brakowało z powodu zniszczonej floty.

Choć dziś kojarzymy to z PRL, karp nie został „wymyślony” jako narodowa tradycja – po prostu wrócił na stoły jako najbardziej dostępna ryba.

Autor tekstu: Piotr Stefański

Bibiografia:

• http://naszczas2002.tripod.com/058/ryby.html
• Długosz, J. Chronografia Regni Poloniae. Historia Poloniae. W: Opera Omnia. Kraków, 1863
• Guziur, J. F. Rybactwo w małych zbiornikach śródlądowych. Warszawa: PWRiL, 1991.
• Guziur, J. F. Polsko-czeskie kontakty w rozwoju rybactwa stawowego 2001.
• Szczygielski, W. Zarys dziejów rybactwa śródlądowego w Polsce. Warszawa: PWRiL, 1967.
• Rudziński, E. Fragmenty historii europejskiego karpia hodowlanego. Gospodarka Rybna, 1962, 
• http://naszczas2002.tripod.com/058/ryby.html
• Długosz, J. Chronografia Regni Poloniae. Historia Poloniae. W: Opera Omnia. Kraków, 1863
• Górzyński, S. Przegląd historii rybactwa w dawnej Polsce. Warszawa: PWRiL, 1964.
• Guziur, J. F. Rybactwo w małych zbiornikach śródlądowych. Warszawa: PWRiL, 1991.
• Szczygielski, W. Zarys dziejów rybactwa śródlądowego w Polsce. Warszawa: PWRiL, 1967.