Pączki tańczące i herbata tańcująca – historia karnawałowej tradycji w Otwocku i na Mazowszu

w XX leciu wojennym produkcją pączków zajmowali się cukiernicy. Obecnie cukierni nie ma, funkcję cukierni przejęły piekarnie. Foto: domena publiczna

Krótka historia pączka od starożytnego Rzymu do przedwojennego Otwocka

Choć pierwsze wersje pączków można znaleźć już w czasach starożytnego Rzymu, gdzie były to tłuste kulki chleba nadziewane słoniną, prawdziwa historia polskiego pączka zaczyna się dopiero w XVI wieku. Wówczas tak zwane pampuchy, smażone na smalcu i często nadziewane mięsem, powoli ewoluowały w kierunku słodkiej formy.

Na przełomie XVII i XVIII wieku wprowadzono drożdże, dzięki którym pączki stały się pulchniejsze i bardziej okrągłe. Wtedy też w miastach i na dworach zadomowił się zwyczaj jedzenia ich w Tłusty Czwartek.

Zapusty i przemiana pączka w XVIII wieku

Jędrzej Kitowicz - "Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III" tak pisał o polskich pączkach:

„Ciasta także francuskie, torty, pasztety, biszkokty i inne, pączki nawet – wydoskonaliły się do stopnia jak najwyższego. Staroświeckim pączkiem, trafiwszy w oko, mógłby je był podsinić, dziś pączek jest tak pulchny, tak lekki, że ścisnąwszy go w ręku, znowu się rozciąga i pęcznieje, jak gąbka do swojej objętości, a wiatr zdmuchnąłby go z półmiska.”

Rycina przedstawiająca wczesne pączki. Grafika: domena publiczna

Narodziny współczesnego pączka

Druga połowa XVIII wieku przyniosła prawdziwą rewolucję – czyli lekkie pączki drożdżowe nadziewane marmoladą. Ich twórcą miał być warszawski miodownik Pan Czutowski. Nowa wersja pączków szybko zdobyła popularność głównie na Mazowszu i w Warszawie.

Pączki w XIX wieku – Warszawa i początki tradycji w Otwocku

Z chwilą powstania osady Otwock, pierwsze pączki sprzedawali “Na letnisku” warszawscy obnośni handlarze. Nie ma co się dziwić gdyż handel uliczny w Warszawie rozwijał się wyjątkowo dynamicznie a podstołeczne miejscowości chłonęły ze stolicy wszystko jak gąbka. W Warszawie w 1822 roku w Tłusty Czwartek sprzedano 31 tysięcy pączków głównie za sprawą ulicznej sprzedaży obnośnej. Handel uliczny przede wszystkim dominował na warszawskich bazarach, na “Różycu, Kercelaku i Plac Napoleona”. Sprzedaż napędzała też prasa przypominając o obowiązku posiadania Pączków w każdym domu.

Reklama pączków. Źródło Polona

Koniec XIX wieku to moment kiedy dopiero zwyczaj pączków dotarł także na polskie wsie.

Pierwsi cukiernicy w Otwocku – Pągowski i Adamkiewicz

W końcu XIX w do Otwocka sprowadził się Feliks Pągowski, który otworzył sklep i restaurację, stając się między innymi pierwszym stacjonarnym sprzedawcą pączków w Otwocku. Nieco później cukiernię uruchomił Franciszek Adamkiewicz. Niektóre źródła podają, że najsłynniejszy otwocki cukiernik naukę pobierał u Bliklego (który opatentował sposób mrożenia marmolady do pączków przed ich zawijaniem). Adamkiewicz terminował również w cukierniach Gajewskiego. Ten ostatni, popularność warszawiaków zdobył tym, że produkował niestandardowo duże ciastka. Bardzo prawdopodobne jest, że wczesne słodycze Adamkiewicza mocno inspirowane były warsztatem mistrzów.

Cukiernia teatralna w Teatrze Wielkim. Źródło: domena publiczna

Okres międzywojenny – herbata tańcująca i pączki tańczące

W okresie międzywojennym pączki stały się symbolem miejskiej kultury kulinarnej. Były produkowane z wysokiej jakości składników, dostępne w cukierniach i u sprzedawców ulicznych. Każda otwocka cukiernia musiała mieć na wystawie wysoki półmisek pełen pączków. Uliczni handlarze natomiast, nie omijali żadnego publicznego wydarzenia, koncertu czy imprezy aby nie pojawić się tam z koszem świeżutkich pączków.

Obnosna sprzedaż pączków w Warszawie. Tak mogli wyglądać wędrujący handlarze w Otwocku.
Źródło: domena publiczna

Tańczące herbaty w karnawale międzywojennym

Międzywojnie to także czas rozluźnienia i tworzenia nowych norm społecznych. Wówczas rozpowszechniła się tradycja tzw. tańczących herbat. Były to niewielkie prywatki, potańcówki organizowane w niewielkim gronie znajomych.

Pączki tańczące jako element spotkań towarzyskich

W okresie karnawału herbatę tańcującą nazywano żartobliwie „pączkami tańczącymi”, ponieważ pączki stały się nieodłącznym elementem stołu. Oprócz herbaty, lemoniady czy soków, podawano ciasteczka, owoce, czasem barszcz lub bigos – a pączki były gwiazdą całego przyjęcia.

Ilustracja Józef Luis-Wawel z 1943 r - Tańcujące pączki. Źródło: domena publiczna

Zajrzyj do przepisów na pączki. Znajdziesz przepracowane przeze mnie przedwojenne przepisy na pączki takich gwiazd jak Lucyna Ćwierczakiewiczowa i Maria Disslowa. Jest tam także przepis na pączki z ziemniaków – pycha!

Pączki po II wojnie światowej – Mazowsze i Otwock

Po II wojnie światowej pączki stały się stosunkowo tanim i masowym ciastkiem. Produkowały je lokalne zakłady, spółdzielnie i piekarnie upowszechniając pączka na co dzień, nie tylko w karnawale. Mimo to tradycja pączków i Tłustego Czwartku utrzymała się do dziś. W okresie PRL-u spopularyzowały się również faworki, ale to właśnie pączki pozostały symbolem radosnej, karnawałowej zabawy.

Jerzy Czesław Blikle z tacą pączków 1969 - 1978. Źródło: domena publiczna

Smażenie pączków w cukierni Bliklego 1969 - 1978. Źródło: domena publiczna

Autor tekstu: Piotr Stefański

Bibliografia

• Bogacka M., Powszechna kuchnia swojska, oparta na wieloletniem doświadczeniu i zdrowotno-dyetetycznych zasadach, 1896.
• Diehl E., Wille w Otwocku i warunki pobytu tamże. Przewodnik po Otwocku, Warszawa 1893.
• Herbaczyński W., W dawnych cukierniach i kawiarniach warszawskich, 1983.
• Marciszewska M., Kucharka szlachecka. Podarek dla młodych gospodyń, 1878.
• Orzeszkowa E., Kilka słów o kobietach, 1870.
• Kurier Warszawski, 25 maja 1892.
• Dzimira-Zarzycka K., „Tak pulchne, tak lekkie! Dlaczego w tłusty czwartek jemy pączki?”, https://www.historiaposzukaj.pl/ 
• Pawliński R., „Tłusty czwartek. Historia i sytuacja cen na rynku pączków”, https://naszkornik.pl/